Het meest tastbare, en zichtbare aspect van eenhubontwikkeling is het ontwerp van de hub. In de voorgaande hoofdstukken is het veel gegaan over theoretische en/of papieren werkelijkheden. Met ontwerp en inrichting wordt jouw hub concreter. Dit hoofdstuk helpt een hubontwerpte maken dat logisch volgt uit de analyses die je in de voorgaande hoofdstukken hebt gemaakt. De beleidsdoelstellingen, doelgroepenanalyses en voorzieningenmix worden nu werkelijkheid.
Toch begint het ontwerpproces al eerder dan je denkt. De keuzes die je maakt in de fase van beleid en strategie bepalen je ontwerpvrijheid. De juiste ontwerpkeuzes zorgen op hun beurt weer voor duidelijkheid in de beheer-en onderhoudsfase. Goede fasering is daarbij essentieel; de juiste partijen op de juiste momenten aan tafel.
Adviezen
Zorg dat de hub en de omgeving elkaar versterken. Bouw je een hub in een STOMP-wijk? Neem deze filosofie dan niet alleen mee in de beleidsstukken, maar ook in en om de hub. Bouw eerst voor de voetganger, dan voor de fietser, vervolgens voor ov en auto’s.
- Ontwerp voor verblijf en veiligheid. Zichtlijnen, verlichting en de aanwezigheid van andere mensen; allemaal factoren die bijdragen aan de verblijfskwaliteit op je hub.
- Gebruik de landelijke hub-identiteit voorhet aanduiden van deelmobiliteit. Gebruik de identiteit niet voor het gehele parkeergebouw.
- Faseer bewust: Zorg dat je de juiste partijen op tijd betrekt. Dat voorkomt complicaties of onduidelijkheden achteraf.
Belangrijkste vragen
Hoe faseer ik het ontwerp- en realisatieproces van mijn hub?
“Formeren is faseren” is een bekende uitspraak van meervoudig (in)formateur Herman Tjeenk Willink. Hetzelfde geldt voor het ontwerpen en realiseren van een mobiliteitshub. Een gebiedsontwikkeling duurt jaren en een hub kan in dat proces meerdere vormen aannemen, of opgeleverd worden als sluitstuk van de ontwikkeling. Er zijn veel smaken mogelijk. Wel is het belangrijk om hier in een vroeg stadium bewust mee om te gaan. Want beslissingen die je aan het begin neemt, kunnen tot laat in het proces doorwerken.
De procesgang is op meerdere manier in te delen, een gedetailleerder beeld vind je op de plaat op de volgende pagina. Maar in grote lijnen gaat het om:
- Beleid en Strategie. Breng je opgaven, ambities en doelstellingen in kaart. Creëer bij alle stakeholders het gevoel van urgentie om mobiliteitsopgaven een integraal onderdeel te maken van het proces. Leg dit vast in je Mobiliteitsvisie, Mobiliteitsprogramma van Eisen en/of Mobiliteitsconcept binnen het Stedenbouwkundig plan. Programmeren, plannen en voorbereiden. Werk de locatie en het ontwerp voor de hub uit. Gebruik voor de locatie bijvoorbeeld de Hublocator. Doorloop het participatietraject. Het IPLO heeft hiervoor een hoop nuttige hulpmiddelen. Stel een samenwerkingsovereenkomst op waarin je rollen, taken en verantwoordelijkheden vastlegt. Hier hoort ook het exploitatieplan voor je mobiliteit bij. Kom tot een definitief hubontwerp.
- Bouwen, onderhouden en monitoren. Sluit je realisatieovereenkomst en begin met bouwen! Je definitief ontwerp en omgevingsvergunningen zijn hierbij leidend. De realisatieovereenkomst regelt ook de digitale ontsluiting, de beheerafspraken en de dataverzameling voor monitoring.
Rondom een hub zijn meerdere partijen actief met elk hun eigen belangen: de grondeigenaar, vastgoedeigenaar, exploitant, projectontwikkelaar, beheerder, dienstverlener (zie ook hoofdstuk Deelmobiliteit) en eindgebruiker. Jouw taak als gemeente is te bepalen wie wanneer aan tafel hoort. De exploitant moet vroeg genoeg aanschuiven om het ontwerp af te stemmen op zijn werkwijze. De beheerder moet vroeg genoeg meedenken om onderhoudsvriendelijkheid te borgen.
Hoe kies ik de juiste locatie voor mijn hub?
Koppel locatiekeuze aan netwerk én gebruiker. Een goede hublocatiegaat verder dan een compromis tussen wat beschikbaar is en wat goedkoop is. De locatie bepaalt wie de hub gaat gebruiken en of de hub zijn functie in het netwerk kan waarmaken. Twee vragen staan centraal: sluit de locatie aan op bestaande verplaatsingsstromen, en is deze bereikbaar voor de doelgroepen die je wil bedienen?
Bestaande knooppunten zijn het meest kansrijk. Treinstations en grotere busknopenfunctioneren in veel gevallen al als hub. Het toevoegen van deelmobiliteit en een heldere inrichting is daar efficiënter dan bij het ontwikkelen van een nieuwe locatie op een braakliggend terrein.
Bouw waar mensen al zijn. Kijk naar bereikbaarheid over meerdere modaliteiten. Een hublocatiewerkt alleen als voetgangers, fietsers en ov-gebruikers er zelfstandig kunnen komen; ook mensen met een fysieke of mentale beperking. Controleer de loopafstanden vanuit woongebieden, de aansluiting op het fietsnetwerk en de busfrequentie. Een hub op een plek waar de bus slechts twee keer per dag rijdt, heeft een lage kans van slagen.
Betrek toegankelijkheidsexperts vroegtijdig. De toegankelijkheid van de route naar de hub is moeilijk achteraf te herstellen en leidt tot extra kosten als het fout gaat. Neem instanties die de belangen van mensen met een beperking behartigen op in je participatieproces, vóórdat het ontwerp vaststaat.
De Hublocator kan je helpen bovenstaande keuzes makkelijker inzichtelijk te maken.
Hoe richt ik de omgeving van mijn hub in volgens het STOMP-principe?
Begin met de voetganger, eindig met de auto.STOMP werkt van buiten naar binnen: bepaal eerst hoeveel ruimte voetgangers nodig hebben, dan fietsers, dan het ov, dan deelmobiliteit, en pas daarna de Dit is geen ideologische keuze maar een ruimtelijke; je hebt nu eenmaal niet genoeg ruimte voor alles, dus de volgorde telt.
Pas het stappenplan toe op de aanlooproutes.CROW beschrijft zes stappen voor het inrichten van een straat volgens STOMP. Doorloop dit stappenplan ook voor de straten en paden die naar de hub leiden. Als de aanlooproute niet voldoet, bereiken mensen de hub niet.
Gebruik de voorzieningenstrook slim.Naast de rijruimte voor verkeer is er in elk straatprofiel een voorzieningenstrook beschikbaar voor functies als groen, verlichting, fietsparkerenen ov-haltes. Plan deze strook bewust in vanaf het begin van het ontwerp -niet als restcategorie aan het einde.
Vergroening verbetert de beleving én de klimaatbestendigheid.Bomen en groen langs aanlooproutes verminderen hittestress, verhogen de verblijfskwaliteit en maken lopen en fietsen aantrekkelijker. Een schaduwrijke fietsroute naar de hub werkt beter dan een zonnig parkeerterrein ernaast.
De inzichten komen uit deze publicatie van CROW. Daarnaast heeft CROW ook een tweetal casussen uitgeschreven in deze publicatie.
Hoe maak ik van mijn hub een veilige en aantrekkelijke verblijfsplek?
Gebruikers beoordelen een hub niet alleen op functionaliteit. Ze beoordelen hoe het voelt om er te zijn. Bij station Ede-Wageningen steeg de reizigerswaardering van een 6,2 naar een 7,1 nadat de omgeving mensgerichter werd ingericht met aandacht voor uitstraling, overstapcomfort en groene ruimte.
Sociale veiligheid begint bij zichtbaarheid. Mensen voelen zich veilig als ze anderen kunnen zien en weten dat ze zelf gezien worden. Neem dit mee in het ontwerpen van de hub: creëer heldere zichtlijnen, zorg voor goede verlichting en vermijd donkere hoeken. Sociale controle ontstaat door omliggende bebouwing of bedrijvigheid. Denk hierbij wel na over openingstijden van omliggende voorzieningen.
Ontwerp het wachten aangenaam. Wachten is onvermijdelijk bij een hub met ov-verbindingen. Kleine ingrepen als een bankje met rugleuning, een plantenbak op ooghoogte of een informatiebord met lokale kaart maken het verschil tussen een plek die mensen mijden en een plek die ze waarderen
Zorg voor een herkenningspunt. Elke hub verdient een element dat hem onderscheidend maakt: een markante overkapping, een kunstwerk, een bijzondere boom of een lokale verwijzing. Dit geeft de hub identiteit.
Koppel de hub aan wat er al is. De sterkste hubs sluiten aan op de bestaande energie van een plek: een school, een supermarkt of een park. Dat trekt passanten die de hub anders nooit hadden ontdekt en versterkt het gevoel dat de hub erbij hoort.
Onderhoud is onderdeel van het ontwerp. Een verwaarloosde hub voelt onveilig, ook als er objectief niets mis is. Kies voor materialen die onderhoudsvriendelijk zijn en bestand zijn tegen intensief gebruik. Maak bij de inrichting al afspraken over wie verantwoordelijk is voor reiniging, reparatie en vervanging.
Een tool die hierbij kan helpen is: HUB ME-NU, ontwikkeld door Witteveen+Bos.
Hoe maak ik mijn hub herkenbaar en vindbaar?
Het logo. Het hub-logo is een groene druppelvorm met het woord 'hub' in de huisstijlletter. Vorm en kleur staan vast. Je gebruikt het op drie manieren: groen op wit als voorkeursvariant, wit op donker als alternatief bij onvoldoende contrast en als los ruimtelijk object op een paal of totem.
De pictogrammen. Het handboek bevat een volledige set pictogrammen voor modaliteiten, vervoermiddelen, faciliteiten en services. Gebruik uitsluitend deze set. Eigen iconen of lokale varianten doorbreken de herkenbaarheid voor reizigers die de hub voor het eerst bezoeken.
De vormtaal. Logo, pictogrammen en bewegwijzering zijn afgeleid van dezelfde vormtaal: rechte hoeken met lichte afrondingen. Daardoor ogen alle elementen als een familie. Pas je die vormtaal consequent toe, dan is een hub in jouw gemeente direct herkenbaar als onderdeel van hetzelfde nationale netwerk.
De instructieborden. Het handboek beschrijft standaard instructieborden die uitleggen hoe deelmobiliteit werkt, welke aanbieders aanwezig zijn en welke services beschikbaar zijn. Pas de naam van de hub en de lokale URL aan —de rest staat vast.
Deelmobiliteit. Gebruik de landelijke huisstijl voor deelmobiliteit uit het Handboek ‘Identiteit voor hubs’,die in 2022 in opdracht van gemeenten, provincies en het ministerie van IenWis ontwikkeld door bureau Mijksenaar. Het doel hiervan was het creëren van een landelijke uniformiteit, zodat het aanbod geclusterd wordt en reizigers deelmobiliteit gemakkelijker kunnen vinden. Dit handboek wordt in 2026 herijkt. Desalniettemin is het verstandig om de huidige versie van dit handboek te gebruiken om deelmobiliteit bij de hub aan te duiden. De basis van deze identiteit verandert namelijk niet. Let wel op! Het handboek dient specifiek als bindend kader voor het aangeven van deelmobiliteit en niet als kader voor het branden van de gehele hub.
Hoe bouw ik flexibiliteit in mijn hub in?
Ontwerp voor verandering, niet voor de perfecte situatie van vandaag. Mobiliteitshubs staan er twintig, dertig jaar, misschien wel 60 jaar. Aanbod, gedrag en techniek veranderen sneller dan de stenen. Een hub die daar niet op anticipeert, is over een paar jaar achterhaald of vergt een dure aanpassing. Lees daarover ook eens deze paper.
Houd de grond vrij en de constructie eenvoudig. Bovengrondse, solitaire hubs zijn eenvoudiger aan te passen dan hubs die zijn ingebouwd in of onder een gebouw. CROW raadt aan te overwegen de grond in eigendom te houden en in erfpacht uit te geven, zo behoud je de regie.
Gebruik losse, vervangbare elementen. Overkappingen, stallingen, laadpunten en informatiezuilen zijn bij voorkeur demonteerbaar en verplaatsbaar. Beschouw de inrichting van een hub als meubilair, niet als architectuur.
Denk modulair. Ontwerp de hub als een samenstelling van zelfstandige eenheden; zoals een stallingmodule, een overkappingsmodule en een dienstenmodule. Zo kan elke module onafhankelijk worden vervangen of uitgebreid zonder dat de rest van de hub op de schop hoeft.
Houd rekening met standaardmaten en de mogelijkheid voor alternatief gebruik. Een parkeerdek heeft een lagere verdiepingshoogte dan een winkel of kantoor. Ontwerp de plint met een verdiepingshoogte die aanpassing naar horeca, dienstverlening of winkels later mogelijk maakt. Houd daarbij rekening met normen voor brandveiligheid en constructieve eisen, die specifieke eisen stellen aan vloerbelasting, vluchtwegen en installaties.
Reserveer ruimte zonder die nu in te vullen. Teken in het ontwerp al een zone voor toekomstige functies zonder die nu te realiseren. Een lege zone is veel goedkoper dan later bestaande inrichting verwijderen.
Maak flexibiliteit ook contractueel.Zorg dat exploitatieafspraken ruimte laten voor uitbreiding, wisseling van aanbieder of aanpassing van het aanbod. Een contract dat een aanbieder tien jaar vastpint op één locatie, blokkeert de ontwikkeling van de hub evenzeer als een betonnen fundering.